W poprzednim wpisie otwierającym cykl Odcienie baśni (Paleta barw baśniowego świata) wspominałam, że kolory w tradycyjnych opowieściach często mówią coś o bohaterach, ich charakterze i intencjach, a czasem stają się sposobem na pokazanie tego, czego nie da się powiedzieć wprost. Dziś chciałabym przyjrzeć się bliżej kolorowi, który wydaje się najbardziej podstawowy, a jednocześnie kryje w sobie zaskakująco wiele znaczeń - bieli.
Ilustracja: The Snow Queen, Debra McFarlane, Instagram
Biel od dawna kojarzy się z niewinnością, czystością i dobrem. W baśniach często podkreśla to, co nieskalane - czyste serce, szlachetne intencje czy piękno, którego nie dotknęło jeszcze zło. Może być też związana ze światem nadprzyrodzonym, świętością i czymś, co wymyka się codzienności. Ale biały kolor ma również drugą stronę. Śnieg i lód są przecież białe, a wraz z nimi pojawiają się chłód, samotność, bezruch. Co ciekawe, w niektórych baśniach biel nie musi mieć własnego znaczenia, może być po prostu tłem, które sprawia, że inne kolory stają się jeszcze bardziej wyraziste. Czerwień wygląda na jej tle intensywniej, podobnie czerń mrocznych zaklęć.
Kolor biały jest równie ciekawy jak czerwony i czarny, chociaż nie od razu można to zauważyć. Jest jednocześnie kolorem samym w sobie i przestrzenią, na której jeszcze mocniej widać wszystko, co pojawia się obok niej.
Niewinność i czyste serce Śnieżki
Trudno zacząć od innej bohaterki niż od Królewny Śnieżki braci Grimm. Już jej imię wskazuje na znaczenie bieli, a słowa wypowiedziane przez królową na początku baśni dopełniają ten obraz: dziecko ma być "białe jak śnieg, rumiane jak krew i o włosach czarnych jak heban".
Biel Śnieżki jest przede wszystkim symbolem jej niewinności i czystości. Dziewczyna jest całkowicie dobra, pozbawiona zawiści i złych intencji. Nie próbuje nikogo skrzywdzić ani odebrać innym tego, co mają. Jej wygląd staje się więc odbiciem tego, jaka jest wewnątrz - jej biała skóra symbolizuje czyste serce, nieskalane jeszcze złem. Ma to szczególne znaczenie w zestawieniu ze Złą Królową. Obie kobiety są ze sobą nieustannie porównywane, ale rezprezentują zupełnie inne strony świata. Śnieżka jest młoda, niewinna i nie zna jeszcze dorosłego świata, podczas gdy królowa została całkowicie pochłonięta przez zazdrość. Jej przekonanie, że musi być najpiękniejsza prowadzi ją do podstępu i czarnej magii.
Biel Śnieżki można więc odczytać jako stan pierwotnej czystości. To niewinność kogoś, kto nie doświadczył jeszcze wszystkich trudów dorosłości i nie został skażony jej problemami. Śnieżka jest przy tym bardzo bezbronna. Jej dobroć nie chroni jej przed światem - przeciwnie, właśnie przez swoją naiwność staje się łatwym celem dla Złej Królowej.
Białe łabędzie - piękno, przemiana i to, co pozostaje niezmienne
Biel może oznaczać nie tylko niewinność człowieka, ale także jego wewnętrzną naturę, która pozostaje niezmieniona mimo zewnętrznej przemiany. Bardzo dobrze pokazują to Dzikie łabędzie Hansa Christiana Andersena.
Łabędź sam w sobie jest stworzeniem o niezwykle bogatej symbolice. Łączy w sobie grację, piękno, ale też milczenie (zgodnie z motywem "łabędziego śpiewu" lub w tym przypadku koniecznością milczenia Elizy, która nie może wydać ani słowa, by uratować braci). W historii Andersena dość ważna jest przemiana braci Elizy. Zostają zamienieni przez złą macochę w dzikie łabędzie, ale pod ich zwierzęcą postacią nadal pozostają ludźmi. Na głowach zachowują złote korony, a ich śnieżnobiałe skrzydła przypominają o ich królewskim pochodzeniu. Biel ich piór podkreśla więc nie tylko piękno łabędzi. Pokazuje również, że przemiana nie zniszczyła tego, kim byli wcześniej. Nadal mają czyste serca, nadal kochają swoją siostrę i nadal pozostają braćmi. Zewnętrzna forma się zmieniła, ale ich wewnętrzna natura pozostała taka sama.
Biel tworzy tutaj również wyraźny kontrast z mrocznymi czarami macochy. Jej zaklęcie ma na celu odebranie chłopcom ich ludzkiej postaci, ale nie jest w stanie odebrać im dobra, które w nich pozostało. W tym sensie biel staje się znakiem czegoś, czego zło nie potrafi całkowicie zniszczyć. Ta nieskazitelna, symboliczna biel w baśniach ma jednak swoją drugą stronę - przez pokolenia uczyła dziewczynki, że idealna kobieca cnota to cicha wytrwałość, znoszenie cierpienia bez słowa skargi i całkowita rezygnacja z własnego głosu. Eliza staje się uosobieniem tego wzorca: ma być nieskazitelnie czysta, niewinna i niema wobec niesprawiedliwości. Na końcu baśni ten motyw domyka się w postaci białego kwiatu - róży, symbolu czystości ostatecznie dostrzeżonej i nagrodzonej. Całe cierpienie Elizy, jej milczenie i krew na dłoniach prowadzą do ocalenia, ale też utrwalają przekonanie, że najwyższą wartością kobiety jest ciche poświęcenie. Biel, która wcześniej pojawiała się na skrzydłach łabędzi, wraca więc na końcu historii w innej postaci, zamykając w sobie zarówno piękno ocalenia, jak i ciężar narzuconej milczącej roli.
"(...) wznosił się pachnący żywopłot wysoki i gęsty, utkany czerwonymi różami, a na samej górze błyszczał biały kwiat, połyskujący jak gwiazda; król zerwał ten kwiat i położył go na piersi Elizy; a ona zbudziła się radośnie ze szczęściem i spokojem w sercu."
"Dzikie łabędzie" Hans Christian Andersen, tłumaczenie Franciszek Mirandola
Biel, która zaczyna być niepokojąca
Jeśli jednak kolor biały oznacza czystość i dobro, dlaczego w baśniach potrafi wywołać również niepokój?
"Wtem wjechały na rynek duże, białe sanie, zaprzężone białymi końmi. Osoba siedząca w saniach otulona była w ogromne białe futro, a na głowie miała białą futrzaną czapkę."
Najciekawszą odpowiedź znajdziemy chyba w Królowej śniegu Andersena. Tutaj biel nadal jest piękna, ale przestaje być ciepła. Świat Królowej śniegu jest pełen śniegu, lodu i jasnych, pustych przestrzeni. Wszystko jest czyste, uporządkowane i niemal doskonałe, a jednocześnie nie ma w nim miejsca na spontaniczność, bliskość i emocje.
Widzimy to w historii Kaja. Na początku jest jeszcze dzieckiem, które potrafi zachwycać się światem i czerpać radość z prostych rzeczy. Wspólnie z Gerdą bawi się, patrzy na róże i doświadcza świata w sposób charakterystyczny dla dziecka, bez potrzeby analizowania wszystkiego i szukania w tym sensu. Wszystko zmienia się, kiedy do jego oka i serca trafiają odłamki diabelskiego zwierciadła. Kaj traci dziecięcą wrażliwość i spontaniczność. Przestaje odczuwać miłość i zaczyna patrzeć na świat w sposób chłodny, racjonalny. To, co wcześniej było piękne, zaczyna wydawać mu się brzydkie i nieciekawe. Zamiast kwiatów interesują go geometryczne kształty lodowych płatków.
Można w tym zobaczyć jeden z ważnych motywów obecnych w twórczości Andersena - przeciwstawianie świata dzieci i świata dorosłych. Dziecięca wrażliwość, zdolność do zachwytu i przeżywania emocji zostają tutaj skonfrontowane ze światem, który jest chłodniejszy i pozbawiony niewinności. W wielu jego baśniach świat dorosłych bywa pełen rozczarowań, niesprawiedliwości i ograniczeń. W Królowej śniegu Kaj po utracie dziecięcej wrażliwości zaczyna właśnie przypominać kogoś, kto patrzy na świat oczami pozbawionymi tej spontanicznej zdolności kochania i zachwycania się.
"Więc były na lodzie kwadraty, trójkąty, liczby i wyrazy: śnieg, jezioro, królowa i bardzo wiele innych. Nie mógł tylko ułożyć wyrazu "kocham", choć królowa mu powiedziała:
- Jeśli zdołasz ułożyć ten wyraz, będziesz wolny, a ja daruję ci cały świat i nowe łyżwy.
Więc Kaj pragnął bardzo ułożyć dziwne słowo, a nie umiał. On, taki mądry, nie wiedział, jak zacząć."
W tej baśni szczególnie interesujące jest dla mnie to, że przeciwieństwem bieli nie jest czerń. Jest nim czerwień.
Biel należy do świata śniegu i lodu, samotności oraz chłodnego rozumu. Czerwień natomiast pojawia się tam, gdzie jest życie, emocje i bliskość. To kolor krwi i serca, ale również róż, wokół których bawią się dzieci. Ten kontrast staje się ważny pod koniec historii. Gerda dociera do Kaja nie za pomocą siły, lecz dzięki swoim uczuciom. Jej gorące łzy spadają na jego pierś i rozpuszczają lodowy odłamek znajdujący się w jego sercu. Chłopiec zaczyna płakać, a wraz ze łzami powraca do niego to, co utracił. Nagle świat odzyskuje kolory.
"W pałacu królowej śniegu, na lodowym jeziorze, u stóp wysokiego lodowatego tronu, jaśniał w blaskach zorzy północnej nieznany tu, tajemniczy wyraz: Kocham. A dzieci stały przy nim uśmiechnięte, opromienione złotem i różowym światłem."
"Królowa śniegu" Hans Christian Andersen, tłumaczenie Cecylia Niewiadomska
Takie jest znaczenie bieli. Na początku kojarzyła się z niewinnością Śnieżki, ale tutaj staje się czymś, co trzeba przełamać. Samo piękno i czystość nie wystarczają, jeśli nie ma w nich ciepła. I właśnie dlatego kolor biały w tej baśni jest tak interesujący. Nie zostaje przedstawiony jako zło. Lodowy świat może być zachwycający, a jego doskonałość ma w sobie coś hipnotyzującego. Problem pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna żyć wyłącznie w chłodzie i traci zdolność do odczuwania.
Znak tajemnicy
Kolor biały pojawia się w baśniach również w nieco inny sposób - jako znak czegoś niezwykłego, tajemniczego i niedostępnego dla zwykłego człowieka.
W Białym wężu braci Grimm spożycie mięsa tytułowego gada daje bohaterowi zdolność rozumienia mowy zwierząt. Biały nie oznacza tutaj dobra czy niewinności. Staje się znakiem dostępu do wiedzy, dzięki niej chłopak może usłyszeć to, co dla innych pozostaje niedostępne.
Podobną funkcję mogą pełnić białe zwierzęta pojawiające się w innych opowieściach. Biały jeleń, biały ptak czy biały koń od razu wydają się czymś niezwykłym. Ich kolor odróżnia je od zwyczajnego świata i sugeruje, że mogą mieć związek z czymś nadprzyrodzonym. Biel nie musi więc zawsze mówić czytelnikowi, że ma do czynienia z kimś dobrym. Czasami mówi po prostu: to stworzenie nie jest takie jak pozostałe. Jest w nim coś, czego jeszcze nie rozumiemy.
Biały kolor w baśniach może więc oznaczać bardzo różne rzeczy, ale wszystkie te znaczenia mają ze sobą coś wspólnego. Biel często zwraca uwagę na to, co znajduje się pod powierzchnią.
U Śnieżki pokazuje czystość i niewinność jej serca, a przez kontrast z czerwienią i czernią pozwala jeszcze wyraźniej zobaczyć różnicę między nią a Złą Królową. Podobnie jest u Elizy i jej braci. U Kaja biel lodowego świata pokazuje natomiast, co dzieje się z człowiekiem, który utracił zdolność do odczuwania i patrzenia na świat z dziecięcą wrażliwością. Kolor ten może być więc symbolem czystości, ale może też stać się chłodem. Może oznaczać coś niezwykłego i nadprzyrodzonego, a czasami być po prostu tłem, na którym inne barwy stają się mocniejsze.
W kolejnym wpisie z serii Odcienie baśni przyjrzę się barwie, która w baśniowej palecie najmocniej pulsuje życiem i energią - czerwieni.
ˋˏ✄┈┈┈┈
"The Snow Queen - Book Illustrations", Errika Gerakiti na stronie DailyArt Magazine, https://www.dailyartmagazine.com/snow-queen-book-illustrations/, 25.08.2026
Zbiór ciekawych ilustracji do baśni "Królowa Śniegu": https://indigoxix.wordpress.com/2014/01/27/best-of-the-snow-queen-art-part-1/
"Six Shirts and No Words", Jennifer Heinen na stronie The Style MYnd Edit, https://thestylemyndedit.substack.com/p/six-shirts-and-no-words, 06.01.2026
Dodaj komentarz